Đổi mới thú y thủy sản: Giữ kháng sinh đúng vai trò

Trong nuôi trồng thủy sản, dịch bệnh có thể diễn biến nhanh và gây thiệt hại lớn. Khi nguyên nhân được xác định là nhiễm khuẩn, điều trị kịp thời bằng kháng sinh phù hợp vẫn giữ vai trò quan trọng trong bảo vệ sức khỏe đàn nuôi, phúc lợi động vật và hiệu quả kinh tế.

Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH) khẳng định rằng không thể ngừng sử dụng kháng sinh khi việc điều trị có cơ sở y khoa. Mục tiêu đúng là sử dụng có trách nhiệm và chỉ khi cần thiết, qua đó bảo toàn hiệu lực của thuốc cho những trường hợp thực sự cần điều trị. [1]

Đối với người nuôi thủy sản, WOAH cũng nêu rõ rằng trong một số trường hợp, thuốc kháng khuẩn là cần thiết. Việc điều trị cần gắn với đánh giá chuyên môn, sử dụng sản phẩm từ nguồn được phép và tuân thủ hướng dẫn điều trị cũng như thời gian ngưng thuốc. [2]

Một tổng quan khoa học công bố năm 2024, tổng hợp các nghiên cứu tại Đông Nam Á trong giai đoạn 2002–2023, ghi nhận Việt Nam là quốc gia có số lượng báo cáo khoa học về kháng kháng sinh trong nuôi trồng thủy sản nhiều nhất khu vực, tiếp theo là Malaysia và Thái Lan. Điều này không khẳng định Việt Nam có tỷ lệ kháng thuốc cao nhất, nhưng cho thấy vấn đề đã được ghi nhận rộng và cần được quản lý dựa trên dữ liệu. [7]

Cải tiến quan trọng của ngành thú y thủy sản không nhất thiết chỉ là phát triển một hoạt chất mạnh hơn. Giá trị lớn hơn nằm ở khả năng xác định đúng nguyên nhân, lựa chọn đúng giải pháp và theo dõi được hiệu quả sau điều trị.

Hướng dẫn của WOAH dành cho chuyên gia sức khỏe động vật thủy sản nhấn mạnh việc thu thập lịch sử đàn nuôi, khám đánh giá, lấy mẫu và thực hiện xét nghiệm trước khi quyết định điều trị. Kiểm tra độ nhạy kháng sinh đặc biệt quan trọng khi cân nhắc các nhóm thuốc có tầm quan trọng cao. [3]

Vaccine có vai trò quan trọng trong phòng bệnh và giảm nhu cầu sử dụng kháng sinh. Tuy nhiên, vaccine thủy sản chưa sẵn có cho mọi bệnh ở cá. Hiệu quả có thể thay đổi theo đặc điểm tác nhân, tình trạng vật nuôi, loại vaccine, phương thức sử dụng và điều kiện sản xuất.

Tài liệu trình bày tại hội thảo khu vực châu Á – Thái Bình Dương của WOAH năm 2024 ghi nhận một số vaccine còn có chi phí cao, khó sử dụng trên diện rộng hoặc chưa đáp ứng các tác nhân mới xuất hiện. Vì vậy, vaccine cần được phát triển và triển khai theo từng loài nuôi, từng bệnh và điều kiện thực địa. [4]

Thay vì đặt kháng sinh và vaccine ở hai phía đối lập, ngành thủy sản có thể xây dựng một hệ thống quản lý liên tục gồm phòng ngừa, phát hiện, điều trị và đánh giá.

Cách tiếp cận này phản ánh một lộ trình thực tế: bắt đầu từ những bệnh có tác nhân rõ ràng, thử nghiệm trong điều kiện sản xuất, đo lường kết quả rồi mới mở rộng.

Ở cấp quốc gia, Chiến lược phòng, chống kháng thuốc của Việt Nam giai đoạn 2023–2030, tầm nhìn đến năm 2045 đặt trọng tâm vào giám sát, sử dụng kháng sinh có trách nhiệm và phối hợp giữa sức khỏe con người, động vật và môi trường theo cách tiếp cận Một sức khỏe. [6]